Di tích quốc gia đặc biệt chùa Thái Lạc “Bảo tàng sống” của nghệ thuật chạm khắc gỗ

Chùa Thái Lạc (xã Như Quỳnh) là một trong những ngôi cổ tự độc đáo bậc nhất vùng đồng bằng sông Hồng. Không chỉ mang đậm dấu ấn tín ngưỡng Tứ Pháp của cư dân nông nghiệp lúa nước, nơi đây còn được ví như một “bảo tàng sống” lưu giữ những giá trị đặc sắc của nghệ thuật chạm khắc gỗ Việt Nam thế kỷ XIV. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, năm 2018, chùa Thái Lạc được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định vị trí nổi bật của di tích trong hệ thống di sản kiến trúc - mỹ thuật cổ Việt Nam.

Lễ hội cầu mưa (Lễ hội Tứ Pháp) tại chùa Thái Lạc là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc.

Theo hồ sơ khoa học của Cục Di sản văn hóa, chùa Thái Lạc (còn gọi là chùa Pháp Vân, chùa Bà Cả) là một trong ba công trình kiến trúc gỗ thời Trần còn lại ở Việt Nam, cùng với chùa Dâu (Bắc Ninh) và chùa Bối Khê (Hà Nội). Ngôi chùa được xây dựng trên khu đất cao, quay hướng Đông Nam, tổng thể kiến trúc theo kiểu “nội công ngoại quốc” gồm các hạng mục: Tam quan, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, nhà tổ, nhà mẫu và khu vườn tháp. Trải qua nhiều lần trùng tu vào thời Mạc và Hậu Lê, di tích vẫn bảo lưu tương đối nguyên vẹn hệ thống kết cấu kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc gỗ mang phong cách thời Trần.

Giá trị nổi bật nhất của chùa Thái Lạc tập trung ở tòa Thượng điện - nơi còn lưu giữ hệ thống cấu kiện kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc gỗ cổ đặc sắc. Theo hồ sơ di tích, Thượng điện được đánh giá là một kho tàng “vô tiền khoáng hậu” về nghệ thuật điêu khắc kiến trúc gỗ cổ truyền của dân tộc. Nơi đây hiện còn 20 bức phù điêu gỗ thời Trần, trong đó có nhiều tiêu bản mang tính độc bản. Đề tài chạm khắc phong phú gồm hình người, linh vật, hoa lá và hoa văn, tập trung trên các mảng cốn, ván lá đề giữa các cột trụ trốn. Đặc biệt, hai bộ vì nóc gian giữa được tạo tác theo kiểu “giá chiêng” trong lồng lá đề chạm cảnh tiên nữ đầu người mình chim (Kinnara) dâng hoa. Kiểu thức kiến trúc - trang trí này rất hiếm, ngoài chùa Thái Lạc chỉ gặp ở chùa Dâu và chùa Bối Khê.

Những mảng chạm khắc gỗ tinh xảo tại chùa Thái Lạc.

Không chỉ phong phú về đề tài, hệ thống chạm khắc tại Thượng điện còn thể hiện trình độ kỹ thuật điêu luyện của nghệ nhân xưa. Trên nền gỗ rắn chắc, các đường chạm được xử lý mềm mại, uyển chuyển như nét vẽ, kết hợp nhuần nhuyễn giữa chạm nổi và chạm bong kênh, tạo chiều sâu không gian và hiệu quả thẩm mỹ cao. Các mảng cốn, ván lá đề và xà nách được chạm khắc công phu, bố cục chặt chẽ, xử lý tinh tế cả hai mặt, tạo nên sự hài hòa giữa kết cấu kiến trúc và nghệ thuật trang trí.

Không dừng lại ở giá trị mỹ thuật, hệ thống chạm gỗ tại chùa Thái Lạc còn phản ánh sinh động đời sống văn hóa thời Trần. Hình ảnh dàn nhạc ba người với đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn tam; các nhạc công cưỡi chim phượng thổi sáo, kéo nhị; hay những tiên nữ múa hát giữa mây trời… là nguồn tư liệu quý về nghệ thuật âm nhạc và sinh hoạt văn hóa đương thời. Nhiều nhà nghiên cứu nhận định, hệ thống chạm khắc tại đây còn cho thấy sự giao lưu văn hóa giữa Đại Việt với văn hoá phương Bắc và Nam Á, tạo nên diện mạo nghệ thuật vừa mang bản sắc bản địa, vừa giàu tính tiếp biến.

Đại đức Thích Quảng Hòa, Trụ trì chùa Thái Lạc cho biết: Chùa Thái Lạc không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của Nhân dân mà còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử của địa phương trong các cuộc kháng chiến, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Đặc biệt, linh hồn của ngôi chùa chính là hệ thống chạm khắc gỗ thời Trần còn được lưu giữ đến hôm nay. Trải qua nhiều biến động lịch sử, những mảng chạm ấy vẫn còn khá nguyên vẹn là điều rất quý giá. Nhà chùa luôn ý thức việc bảo tồn di tích không chỉ để gìn giữ giá trị văn hóa của cha ông mà còn để thế hệ sau hiểu thêm về nghệ thuật và lịch sử dân tộc.

Hiện nay, bên cạnh giá trị là một di tích kiến trúc - nghệ thuật tiêu biểu, chùa Thái Lạc vẫn giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng lâu đời của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Chùa thờ Phật và thần Pháp Vân - một trong bốn vị thần Tứ Pháp gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tượng trưng cho mây, mưa, sấm, chớp, gắn với ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp. Hằng năm, lễ hội cầu mưa (lễ hội Tứ Pháp) diễn ra từ ngày 6 đến 8 tháng Ba âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương, góp phần làm sống động không gian di sản trong đời sống cộng đồng.

Giữa nhịp sống hiện đại, chùa Thái Lạc vẫn lặng lẽ lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa qua từng thớ gỗ nhuốm màu thời gian. Những mảng chạm nơi đây không chỉ là dấu tích nghệ thuật của một thời vàng son, mà còn kết tinh tâm hồn, tín ngưỡng và tài hoa người Việt từ nhiều thế kỷ trước. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, chùa Thái Lạc hôm nay vừa là điểm tựa tâm linh của cộng đồng, vừa là “bảo tàng sống” độc đáo của nghệ thuật chạm khắc gỗ Việt Nam.

Nguồn: Baohungyen.vn