Không gian yên bình của đền An Xá ( thôn An Xá, xã Hoàng Hoa Thám).

Dấu ấn độc đáo của ngôi “Đậu” cổ

Được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2020, đền An Xá (còn gọi là Đậu An), tên chữ là Thụy Ứng Quán là một trong những di tích tôn giáo - tín ngưỡng đặc sắc của Hưng Yên. Theo thần tích và các tư liệu cổ còn lưu giữ, đây là nơi thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế, Ngũ Lão Tiên Ông cùng các vị Thiên Tiên, Địa Tiên. Đây là những bậc tiền nhân được dân gian tôn kính là có công khai phá vùng đất hoang vu, giúp dân diệt trừ thú dữ, dạy cách cày cấy.

Trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo nhưng đền An Xá vẫn bảo lưu được những nét kiến trúc đặc sắc của một công trình tín ngưỡng cổ. Di tích được bố cục theo hình chữ “Công” gồm tiền tế, ống muống và hậu cung. Đặc biệt, hai tòa ống muống và hậu cung được xây dựng hoàn toàn bằng đá xanh nguyên khối với nhiều hoa văn chạm khắc tinh xảo, là công trình kiến trúc đá có giá trị hiếm gặp ở Hưng Yên và trên cả nước.

Không chỉ nổi bật bởi giá trị kiến trúc, đền An Xá lưu giữ nhiều cổ vật quý hiếm, trong đó có hai Bảo vật quốc gia là tháp đất nung và bệ thờ đất nung. Tháp đất nung cao khoảng 4,5m, được công nhận năm 2021, nổi bật với các họa tiết rồng, phượng, tiên nữ, lực sĩ cùng những hình ảnh sinh hoạt dân gian mang đậm dấu ấn mỹ thuật thế kỷ XVII. Bệ thờ đất nung được công nhận năm 2023, có hình dáng như một tòa sen lớn, được tạo tác hoàn toàn thủ công, là hiện vật độc bản có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật.

Tòa tháp đất nung được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2021.

Ông Đào Mạnh Huân, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Đền An Xá là một trong số ít di tích mang tên “Đậu” còn tồn tại ở Hưng Yên. Đây là loại hình di tích gắn với dấu ấn văn hóa Đạo giáo, có giá trị riêng biệt trong hệ thống di sản của tỉnh. Không chỉ có giá trị về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng, đền An Xá còn là minh chứng sinh động cho sự giao thoa giữa Đạo giáo với tín ngưỡng dân gian truyền thống của người Việt. Điều đáng quý là các nghi lễ, lễ hội và sinh hoạt văn hóa cộng đồng tại đây vẫn được duy trì, góp phần tạo nên sức sống bền bỉ cho di sản.

Bên cạnh giá trị vật thể, đền An Xá còn nổi tiếng với lễ hội truyền thống đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023. Lễ hội diễn ra từ ngày 1 - 12 tháng Tư âm lịch hằng năm, là dịp để Nhân dân và du khách dâng hương, cầu bình an, đồng thời tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng đặc sắc.Trong những ngày hội, không gian làng quê An Xá trở nên rộn ràng với nghi lễ tế lễ, rước kiệu cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian. Nổi bật nhất là tích trò “đánh bệt” (đánh hổ), thường được tái hiện vào chiều mùng 8 tháng Tư âm lịch. Tích trò tái hiện hành trình các lực sĩ được Ngọc Hoàng phái xuống trừ hổ dữ, bảo vệ dân làng, đồng thời tôn vinh hình tượng người mẹ nghèo dũng cảm. Qua đó phản ánh khát vọng về cuộc sống bình yên, mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp xưa.

Tích trò "đánh bệt" là nét đặc sắc tại lễ hội đền An Xá.

Ông Phạm Văn Nhân, người nhiều năm tham gia diễn tích trò chia sẻ: Tích trò là nét văn hóa đặc sắc của lễ hội đền An Xá nên những người tham gia đều rất trân trọng. Các thành viên trong tổ diễn phải tập luyện từ nhiều tuần trước lễ hội. Mỗi động tác, lời thoại hay cách thể hiện nhân vật đều phải chuẩn xác để truyền tải đúng tinh thần và ý nghĩa của tích trò dân gian đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Trải qua thời gian, đền An Xá không chỉ là nơi lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa mà còn trở thành điểm tựa tinh thần gắn bó với đời sống cộng đồng. Theo ông Nguyễn Ngọc Bình, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn An Xá:  Việc gìn giữ các giá trị văn hóa của di tích đã trở thành ý thức và niềm tự hào của người dân địa phương. Các nghi lễ, tích trò và phong tục truyền thống luôn được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ để tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống hôm nay.

Lễ rước kiệu tại lễ hội đền An Xá.

Cùng với sự gìn giữ của cộng đồng, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích cũng đang được địa phương quan tâm thực hiện. Ông Nguyễn Đức Lăng, Chủ tịch UBND xã Hoàng Hoa Thám cho biết: Đền An Xá và lễ hội truyền thống không chỉ là di sản văn hóa tiêu biểu mà còn là một phần bản sắc của địa phương. Vì vậy, xã luôn quan tâm công tác bảo tồn di tích, giữ gìn không gian văn hóa truyền thống, đồng thời từng bước phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa.

Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng dân cư địa phương, đền An Xá còn thu hút đông đảo du khách thập phương tìm về mỗi dịp lễ hội. Có lẽ bởi vậy mà câu ca xưa: “Tỉnh Nam vui nhất Phủ Giầy - Vui thì vui thật chẳng tầy Đậu An” vẫn được lưu truyền qua nhiều thế hệ, như một minh chứng cho sức hút và sức sống lâu bền của di tích trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Nguồn: Baohungyen.vn