Miếu Mái, thôn Dưỡng Phú, xã Lương Bằng, tỉnh Hưng Yên.

Vùng đất cổ nhiều huyền tích

Trong tín ngưỡng dân gian, miếu là nơi thờ các vị thần tự nhiên hoặc nhân thần có công với vùng đất. Trong các vị nhân thần được tôn thờ, có người xuất thân quyền quý, cũng có vị có nguồn gốc bình dân, nhưng đều là những người tài năng, đức độ, có công lao lớn đối với quê hương, đất nước, sau khi mất được Nhân dân thờ phụng.

Miếu Mái tọa lạc trên gò đất cao, quang đãng, nhìn về hướng Nam. Theo hồ sơ và tư liệu về di tích, miếu có nguồn gốc từ thời Trần, trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Hiện nay, di tích mang đậm nét kiến trúc thời Nguyễn với kết cấu kiểu chữ Nhị, gồm tòa tiền tế 5 gian, 2 dĩ và hậu cung 3 gian. Các bộ vì được làm theo kiểu chồng rường, chạm khắc hoa văn đơn giản. Miếu vẫn còn lưu giữ được gạch, ngói thời Trần và hệ thống tượng đá thời Lê. Năm 1994, miếu Mái được xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Bản Vương phả Cung phi họ Nguyễn, soạn vào năm Hồng Đức thứ 9 (1478), kể nhiều chi tiết về Cung phi Nguyễn Thị La. Thôn Dưỡng Phú là quê hương bà, xưa có tên chữ là Dưỡng Phúc, tên nôm là làng Phận. Thuở xa xưa, nơi đây còn là vùng đất hoang sơ, cây cối rậm rạp như rừng, có đầm lầy và nhiều thú dữ. Trong đó có một loài cây lạ mọc nhiều nhất mà dân gian quen gọi là cây mái. Người xưa tin rằng đây là mảnh đất thiêng.

Theo thần phả lưu giữ tại di tích, Nguyễn Thị La sinh năm Bính Dậu (1266), là con ông Nguyễn Công Minh và bà Trương Thị Ngoan. Những câu chuyện được lưu truyền tại địa phương kể rằng, từ nhỏ bà đã nổi tiếng thông minh, đoan trang. Sớm mồ côi cha mẹ, cuộc đời bà trải qua nhiều biến cố trước khi đến kinh thành Thăng Long. Trong thời gian ở kinh thành Thăng Long, bà có duyên gặp vua Trần Anh Tông, sau đó được đưa vào cung và trở thành Cung phi.

Theo các tư liệu lưu truyền, mặc dù trị vì trong thời thái bình, nhưng có lúc ở một số nơi xảy ra tình trạng bất ổn, trộm cướp, phản loạn nổi dậy khiến triều đình phải đem quân đánh dẹp. Thần phả ghi lại rằng Cung phi Nguyễn Thị La đã trực tiếp cưỡi ngựa, cầm gươm ra trận dẹp loạn, giúp nước, giúp dân. Bà sinh hạ hai hoàng tử và một công chúa; hai hoàng tử đều được cho là có nhiều cống hiến cho đất nước.

Khi ngoài tứ tuần, bà xin phép trở về quê hương Dưỡng Phúc lập đồn trại, dựng từ đường, gây dựng cuộc sống ấm no cho dân làng. Theo thần phả, vào giờ Ngọ ngày 11 tháng 6 năm 1307, khi thuyền rồng đưa bà về thăm quê cha vừa cập bến Mái thì trời bỗng nổi sấm chớp, bà hóa vào cõi thiêng, để lại một gò đất cao được bồi đắp bởi phù sa, chính là nơi an nghỉ được Nhân dân địa phương tôn kính và lập miếu thờ phụng. Nhà vua vô cùng thương xót, sắc phong bà là Vương phi Công chúa và truyền cho dân làng Dưỡng Phúc tu sửa miếu để đời đời hương khói tưởng nhớ. Từ đó, Nhân dân gọi Cung phi Nguyễn Thị La là bà Chúa Mái. Hằng năm, vào ngày mồng 7 tháng 3 (âm lịch) - ngày sinh của bà và ngày 11 tháng 6 (âm lịch) - ngày bà hóa, dân làng đều thành kính tổ chức lễ dâng hương tưởng nhớ.

Trên vùng đất Dưỡng Phú giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng, nơi sớm ươm mầm phong trào cách mạng, góp phần đào tạo những "hạt giống đỏ" cho quê hương, miếu Mái hiện diện giữa không gian làng quê như một dấu tích nối quá khứ với hiện tại. Trải qua hơn bảy thế kỷ cùng bao biến thiên của lịch sử, những huyền tích về Cung phi Nguyễn Thị La cùng các giá trị kiến trúc, tín ngưỡng được các thế hệ người dân gìn giữ, góp phần bồi đắp đạo lý uống nước nhớ nguồn và bản sắc văn hóa quê hương.

Miếu Mái, thôn Dưỡng Phú, xã Lương Bằng, tỉnh Hưng Yên.

Tiếp nối mạch nguồn di sản

Điều làm nên nét đặc sắc của cụm di tích miếu Mái - chùa Dưỡng Phú chính là sự hòa quyện giữa giá trị tâm linh, tín ngưỡng dân gian và truyền thống cách mạng vẻ vang của quê hương. Theo tư liệu lịch sử địa phương, những năm 1942 - 1943, khi phong trào cách mạng còn hoạt động bí mật, cụm di tích miếu Mái - chùa Dưỡng Phú là cơ sở cách mạng của tỉnh, là nơi dừng chân an toàn của nhiều cán bộ cấp cao của Đảng, là điểm tựa để xây dựng và phát triển phong trào Cứu quốc ra các vùng lân cận. Nhiều gia đình trong thôn đã không quản hiểm nguy, nuôi giấu cán bộ, đào hầm bí mật cất giữ vũ khí, tài liệu ngay dưới bệ tượng Phật, góp phần hun đúc nên khí phách của những người con ưu tú, sau này trở thành những tướng lĩnh tài ba của đất nước.

Nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử, đồng thời đáp ứng nguyện vọng tâm linh chính đáng của Nhân dân trong việc tưởng nhớ công lao của Cung phi Nguyễn Thị La và tri ân các bậc tiền nhân đã dày công vun đắp, ngày 28/7 (tức ngày 15/6 năm Bính Ngọ), Ban Quản lý di tích và Nhân dân thôn Dưỡng Phú tổ chức lễ đúc chuông tại miếu Mái. Mạch nguồn tâm linh thêm một lần nữa được tiếp nối, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm gìn giữ di sản quê hương.

Đồng chí Trần Văn Bằng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Lương Bằng chia sẻ: Để góp phần giữ gìn và phát huy giá trị di tích quốc gia, lễ đúc chuông tại miếu Mái đã hội tụ tấm lòng của những người con Dưỡng Phú ở khắp mọi miền Tổ quốc cùng Nhân dân, Phật tử và du khách thập phương. Đây không chỉ là một dấu mốc mới trong hành trình bảo tồn, quảng bá di tích mà còn là dịp lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa mà các bậc tiền nhân đã dày công vun đắp qua bao thế hệ, góp phần giữ gìn cội nguồn văn hóa, lịch sử của quê hương.

Hơn 700 năm qua, miếu Mái đã trở thành một phần đời sống văn hóa, tâm linh của người dân Dưỡng Phú. Lễ đúc chuông hôm nay tiếp tục nối dài mạch nguồn ấy, để những giá trị lịch sử, văn hóa của di tích được gìn giữ và trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Nguồn: Baohungyen.vn