Bên ngoài cổng nhà thờ Tiến sĩ Lê Hữu Kiều ở thôn Liêu Xá, xã Nguyễn Văn Linh.

Từ tình thầy trò đến mối lương duyên

Giữa thế kỷ XVIII, dòng họ Lê Hữu ở Liêu Xá nổi danh khắp vùng bởi truyền thống khoa bảng, nhiều đời hiếu học và có nhiều bậc đại khoa. Danh tiếng ấy đã thu hút nhiều sĩ tử tìm đến theo học, trong đó có chàng thiếu niên Lê Danh Phương (tức Lê Quý Đôn).

Theo sử liệu, năm 14 tuổi, khi theo cha trở lại kinh thành Thăng Long, Lê Danh Phương được thân phụ là Lê Trọng Thứ gửi theo học Tiến sĩ Lê Hữu Kiều. Là con trai út của Hoàng giáp Lê Hữu Danh, Lê Hữu Kiều đỗ Tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718), có hơn 40 năm làm quan, từng giữ nhiều chức vụ trọng yếu trong triều đình thời Lê - Trịnh. Làm quan thanh liêm, tận tụy với triều đình, ông còn nổi tiếng là người thầy đức độ, học vấn uyên thâm, được nhiều sĩ tử tìm đến theo học.

Nhà thờ Tiến sĩ Lê Hữu Kiều ở thôn Liêu Xá, xã Nguyễn Văn Linh.

Một giai thoại vẫn được con cháu dòng họ Lê Hữu truyền lại là sau khi Lê Quý Đôn đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương năm 1743, ông cùng các đồng môn theo thầy về quê Liêu Xá. Đến đầu làng, cả đoàn đi qua một cây cầu đá có dựng tấm bia khắc bài thơ thất ngôn bát cú. Khi về đến nhà, Tiến sĩ Lê Hữu Kiều hỏi các học trò có ai còn nhớ nội dung bài thơ trên bia. Phần lớn chỉ nhớ được vài câu, riêng Lê Quý Đôn đọc lại trọn vẹn khiến Tiến sĩ Lê Hữu Kiều càng thêm cảm mến tài năng và trí nhớ của học trò. Theo lời truyền trong dòng họ, chính sự quý trọng ấy đã vun đắp tình cảm giữa thầy và trò. Sau này, nhận thấy học trò vừa có tài vừa có đức, Tiến sĩ Lê Hữu Kiều gả người con gái thứ ba là bà Lê Thị Trang cho Lê Quý Đôn.

Không lâu sau khi đỗ Giải nguyên, Lê Quý Đôn kết duyên với bà Lê Thị Trang - con gái thứ ba của Tiến sĩ Lê Hữu Kiều. Hai người có với nhau 6 người con trước khi bà qua đời khi tuổi đời còn rất trẻ. Từ tình thầy trò, mối nhân duyên ấy đã gắn kết Lê Quý Đôn với dòng họ Lê Hữu ở Liêu Xá, mở đầu cho một mối giao hòa giữa hai dòng họ khoa bảng nổi tiếng đương thời.

Ông Lê Hữu Quang, hậu duệ đời thứ 19 của dòng họ Lê Hữu cho biết, đối với con cháu trong dòng họ, Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn không chỉ là người học trò xuất sắc của Tiến sĩ Lê Hữu Kiều mà còn là người đã tạo nên mối gắn kết đặc biệt giữa quê hương Liêu Xá với quê hương của danh nhân. Câu chuyện từ tình thầy trò đến tình thân ấy vẫn được các thế hệ nhắc nhớ như một dấu ấn đẹp về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và sự gắn bó giữa hai dòng họ khoa bảng.

Bàn thờ Tiến sĩ Lê Hữu Kiều. 

Dấu ấn còn mãi ở Liêu Xá

Với việc trở thành con rể Tiến sĩ Lê Hữu Kiều, nhà bác học Lê Quý Đôn cũng đồng thời có thêm mối thân tình đặc biệt với gia tộc của Hải thượng Lãn ông Lê Hữu Trác. Do Tiến sĩ Lê Hữu Kiều là em ruột của Tiến sĩ Lê Hữu Mưu (thân phụ Đại danh y Hải thượng Lãn ông Lê Hữu Trác), nên bà Lê Thị Trang là em họ với Hải thượng Lãn ông. Nhờ mối nhân duyên này, nhà bác học Lê Quý Đôn và Đại danh y Lê Hữu Trác cũng trở thành người một nhà.

Từ tình thầy trò trở thành tình thân, mảnh đất Liêu Xá đã trở nên vô cùng gần gũi với Lê Quý Đôn. Mỗi lần trở về nơi đây, nhà bác học không chỉ thăm lại quê hương của người vợ hiền, mà còn để tri ân người thầy - người cha vợ đáng kính. Trong bài thơ “Qua xã Liêu Xá yết nhà thờ nhạc thân Lê Tốn Trai, hoài cảm” (cụ Lê Hữu Kiều hiệu là Tốn Trai), Lê Quý Đôn đã bày tỏ nỗi xúc động khi về thăm nhà thờ cha vợ, gửi gắm niềm tiếc nhớ và lòng biết ơn đối với người đã dìu dắt mình trên con đường học vấn. Những vần thơ ấy cho thấy Liêu Xá không chỉ là quê hương của người bạn đời mà còn là vùng đất gắn bó với cuộc đời và sự nghiệp của nhà bác học.

Ông Lê Hữu Hưng, người trông nom nhà thờ Tiến sĩ Lê Hữu Kiều cho biết, câu chuyện về tình thầy trò giữa Tiến sĩ Lê Hữu Kiều và nhà bác học Lê Quý Đôn, cũng như việc Lê Quý Đôn trở thành con rể của dòng họ Lê Hữu, vẫn được con cháu lưu truyền như một niềm tự hào. Đó không chỉ là một câu chuyện đẹp trong lịch sử dòng họ mà còn là di sản tinh thần, góp phần gìn giữ và bồi đắp truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của các thế hệ con cháu.

Không gian thờ tự tại nhà thờ Tiến sĩ Lê Hữu Kiều được dòng họ Lê Hữu ở Liêu Xá chăm nom, gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, nhà thờ Tiến sĩ Lê Hữu Kiều ở thôn Liêu Xá vẫn lưu giữ gia phả, sắc phong cùng nhiều hiện vật quý. Đặc biệt, nơi đây còn phối thờ Tiến sĩ Lê Hữu Kiều và con gái là bà Lê Thị Trang - phu nhân của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Trải qua gần ba thế kỷ, câu chuyện từ tình thầy trò đến mối lương duyên tri kỷ vẫn được hậu thế nâng niu, trở thành nét đẹp tiêu biểu cho truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của vùng đất Hưng Yên.

Nguồn: baohungyen.vn