Các nghệ nhân dân gian trình diễn hát trống quân Dạ Trạch tại đền Dạ Trạch (xã Triệu Việt Vương).

Khi nguồn lực chưa theo kịp nhu cầu bảo tồn di sản

Đền Trung (xã Mễ Sở) là một trong những di tích thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Đa Hòa - Dạ Trạch, đang đối mặt với tình trạng xuống cấp ở một số hạng mục. Gian Đại tế xuất hiện hiện tượng dột mái, ngói vỡ, bờ nóc nứt gãy; nhiều cấu kiện gỗ bị hư hại... Địa phương phải thường xuyên thực hiện các biện pháp gia cố tạm thời để bảo đảm an toàn công trình. Đồng chí Hoàng Hưng, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội, xã Mễ Sở cho biết, địa phương đã kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét hỗ trợ kinh phí để tu bổ, tôn tạo di tích. Tuy nhiên, do nhu cầu đầu tư cho bảo tồn di sản trên địa bàn tỉnh rất lớn nên việc triển khai còn phụ thuộc vào cân đối nguồn lực và lộ trình thực hiện.

Hiện nay, tỉnh có 284 di tích được xếp hạng cấp quốc gia và 885 di tích được xếp hạng cấp tỉnh. Quy mô hệ thống di sản lớn đồng nghĩa với trách nhiệm bảo tồn, gìn giữ cao. Qua rà soát của ngành chức năng, phần lớn các di tích được xây dựng từ nhiều thế kỷ trước, chịu tác động thường xuyên của thời gian, thời tiết. Nhiều công trình xuất hiện tình trạng xuống cấp ở các hạng mục mái, tường, hệ thống kết cấu gỗ và các hiện vật thờ tự... Thời gian tới, tỉnh cần triển khai 80 dự án lập quy hoạch, bảo tồn, tôn tạo di tích. Trong đó có 6 di tích, khu di tích quốc gia đặc biệt; 42 dự án tu bổ, tôn tạo đối với các di tích quốc gia đang xuống cấp nghiêm trọng; 31 di tích cấp tỉnh xuống cấp nghiêm trọng và 1 di tích thuộc danh mục kiểm kê cần lập dự án tu bổ. Bên cạnh đó còn hàng trăm di tích khác cần được sửa chữa, chống xuống cấp hằng năm.

Những con số này cho thấy khoảng cách khá lớn giữa nhu cầu bảo tồn và khả năng đáp ứng nguồn lực hiện có. Dù tỉnh đã quan tâm bố trí ngân sách và đẩy mạnh xã hội hóa, song so với quy mô hệ thống di sản, nguồn lực đầu tư vẫn còn hạn chế. Nhiều địa phương gặp khó khăn trong huy động nguồn vốn xã hội hóa; không ít dự án phải chia thành nhiều giai đoạn thực hiện do thiếu kinh phí. Ngoài ra, công tác tu bổ di tích là lĩnh vực đặc thù, đòi hỏi tuân thủ chặt chẽ các quy định chuyên môn nhằm bảo đảm giữ gìn tối đa yếu tố gốc và giá trị lịch sử của công trình. Vì vậy, quá trình lập hồ sơ, thẩm định, phê duyệt và triển khai dự án kéo dài. Trong khi đó, thời gian và tác động của thiên nhiên vẫn tiếp tục bào mòn các công trình di sản.

Một vấn đề khác đang đặt ra là hiệu quả khai thác các nguồn tài nguyên văn hóa chưa tương xứng với tiềm năng. Hạ tầng tại một số điểm di tích còn thiếu đồng bộ; sự liên kết giữa di tích, lễ hội, làng nghề với các sản phẩm du lịch văn hóa chưa thật sự chặt chẽ. Một số thiết chế văn hóa sau đầu tư hiệu quả khai thác chưa được như mong muốn. Điều đó khiến nhiều giá trị văn hóa dù giàu tiềm năng nhưng chưa tạo được nguồn lực đủ mạnh để tái đầu tư cho công tác bảo tồn và phát triển. Thực tế này cho thấy, áp lực hiện nay không chỉ nằm ở việc bảo tồn một hệ thống di sản đồ sộ mà còn ở yêu cầu phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa để tạo nguồn lực cho phát triển. Khi nguồn lực đầu tư còn hạn chế và việc khai thác tiềm năng văn hóa chưa tương xứng, bảo tồn và phát huy giá trị di sản vẫn đang là một trong những “nút thắt” lớn cần được tháo gỡ.

Bài toán nhân lực cho phát triển văn hóa

Nghệ thuật rối nước Nguyên Xá (xã Đông Hưng) tồn tại cách đây khoảng 700 năm, được đánh giá là một trong những nghệ thuật dân gian độc đáo bậc nhất của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đình Bẩy, Trưởng phường rối nước Nguyên Xá cho biết, hiện nay phường rối có 20 thành viên tham gia biểu diễn. Khó khăn nhiều năm nay là việc phát triển đội ngũ kế cận. Mặc dù ngành văn hóa, địa phương và mỗi nghệ nhân đã nỗ lực kêu gọi, trao truyền, song việc thu hút được người trẻ tham gia vào nghệ thuật truyền thống còn khá khiêm tốn.

Câu chuyện trên phản ánh thực trạng chung tại nhiều câu lạc bộ văn nghệ dân gian ở tỉnh. Nhiều nghệ nhân đã ở tuổi ngoài 70, 80 nhưng vẫn miệt mài truyền dạy các làn điệu dân ca, nghệ thuật trình diễn dân gian. Trong khi đó, sức hút của các loại hình giải trí hiện đại cùng áp lực học tập, việc làm khiến quá trình trao truyền di sản gặp nhiều khó khăn.

Không chỉ thiếu lớp kế cận trong lĩnh vực nghệ thuật truyền thống, ngành văn hóa còn đối mặt với khó khăn về nguồn nhân lực ở nhiều lĩnh vực khác. Theo đồng chí Đào Mạnh Huân, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nguồn nhân lực ngành văn hóa hiện chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Tỉnh vẫn thiếu đội ngũ chuyên gia có trình độ chuyên sâu về bảo tồn và phát huy giá trị di sản, phát triển công nghiệp văn hóa. Công tác quản lý, khai thác hiệu quả các thiết chế văn hóa; xây dựng sản phẩm văn hóa đặc trưng; phát triển thương hiệu văn hóa và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với các giá trị văn hóa truyền thống đều đòi hỏi nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn phù hợp. Đây cũng là một trong những thách thức lớn khi tỉnh đang từng bước chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang phát huy giá trị văn hóa để tạo nguồn lực cho phát triển.

Tại buổi làm việc với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhằm đánh giá kết quả công tác năm 2025, triển khai một số nhiệm vụ trọng tâm năm 2026, đồng chí Phạm Quang Ngọc, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy yêu cầu ngành văn hóa cần tiếp tục rà soát, đánh giá kỹ các tồn tại, hạn chế; xác định rõ các “điểm nghẽn”, “nút thắt” về cơ chế, nguồn lực, phương thức tổ chức và tổ chức bộ máy để chủ động đề xuất giải pháp tháo gỡ. Từ những di tích đang cần được đầu tư bảo tồn đến câu chuyện phát triển đội ngũ làm văn hóa và lớp người kế cận, có thể thấy những khó khăn hiện nay không chỉ là thách thức riêng của ngành văn hóa mà còn là bài toán phát huy nguồn lực nội sinh của tỉnh. Việc nhận diện đúng các “điểm nghẽn” không chỉ giúp tháo gỡ những khó khăn trước mắt mà còn là cơ sở quan trọng để khơi thông nguồn lực, tạo động lực mới từng bước đưa văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của tỉnh.