Vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước không phủ nhận vai trò động lực quan trọng nhất của kinh tế tư nhân - Bài 1: Thấy đúng vai trò để không ngộ nhận

Đại tá, TS NGUYỄN MẠNH HỔ, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng

Sau khi Bộ Chính trị (khóa XIII) ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6-1-2026 về phát triển kinh tế nhà nước (KTNN), xuất hiện những quan điểm sai lệch cho rằng vai trò chủ đạo của KTNN phủ nhận động lực của kinh tế tư nhân (KTTN) theo Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4-5-2025 của Bộ Chính trị (khóa XIII) về phát triển KTTN trở thành một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Thực chất, theo tinh thần hai nghị quyết trên, hai khu vực kinh tế không những không đối lập mà bổ sung, thống nhất với nhau, đòi hỏi nhận thức đúng để tránh cực đoan, khẳng định đường lối đúng đắn của Đảng.

Theo tinh thần Nghị quyết 79 và Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về vai trò chủ đạo của KTNN và một động lực quan trọng nhất của KTTN thì một bên giữ vai trò định hướng, điều tiết, còn bên kia tạo ra xung lực tăng trưởng. Nhận thức đúng mối quan hệ này là “chìa khóa” vận dụng đúng đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở Việt Nam.

Tính thống nhất biện chứng giữa KTNN và KTTN

Trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam, việc xác định đúng vị trí, vai trò của các thành phần kinh tế luôn là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Đặc biệt, nhận thức về mối quan hệ giữa KTNN và KTTN vẫn còn tồn tại những cách hiểu chưa đầy đủ, thậm chí sai lệch, bóp méo. Có quan điểm cho rằng việc khẳng định KTNN giữ vai trò chủ đạo đồng nghĩa với việc phủ nhận vai trò động lực quan trọng của KTTN. Tuy nhiên, cách nhìn này chưa phản ánh đúng tinh thần trong các văn kiện của Đảng cũng như thực tiễn phát triển kinh tế ở nước ta.

Theo đó, Nghị quyết 79 xác định KTNN giữ vai trò chủ đạo, là lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện chức năng định hướng, điều tiết, ổn định và dẫn dắt nền kinh tế. Vai trò này không chỉ mang ý nghĩa về mặt kinh tế thuần túy mà còn gắn với yêu cầu bảo đảm định hướng XHCN, giữ vững các cân đối lớn, kiểm soát những lĩnh vực then chốt có tính chiến lược của quốc gia. Như vậy, chủ đạo ở đây phải được hiểu là vai trò dẫn dắt vĩ mô, thể hiện ở khả năng chi phối các “điểm nút” quan trọng của nền kinh tế, qua đó tạo nền tảng và môi trường ổn định cho toàn bộ nền kinh tế vận hành hiệu quả.

Ảnh minh họa: vov.vn

Trong khi đó, Nghị quyết 68 nhấn mạnh KTTN là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, có vai trò thúc đẩy tăng trưởng, đổi mới sáng tạo, tạo việc làm và nâng cao năng suất, chất lượng hiệu quả kinh tế. Điều này phản ánh thực tế rằng khu vực KTTN, với tính linh hoạt, năng động và khả năng thích ứng nhanh với cơ chế thị trường, chính là lực lượng trực tiếp tạo ra của cải vật chất, khai thác hiệu quả các nguồn lực xã hội. Ở đây, động lực quan trọng nhất được hiểu là yếu tố có khả năng tạo ra xung lực phát triển mạnh mẽ, làm gia tăng tốc độ và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế.

Hai cách tiếp cận trên phản ánh hai phương diện khác nhau về bản chất nhưng gắn bó hữu cơ trong một chỉnh thể thống nhất của nền kinh tế. Một bên tạo ra “khung”, “trật tự” và “định hướng” cho nền kinh tế vận hành ổn định, bền vững; bên kia tạo ra “sức sống” và “xung lực” để nền kinh tế phát triển nhanh và hiệu quả. Hai yếu tố này không những không mâu thuẫn mà còn là điều kiện của nhau: Không có sự dẫn dắt, định hướng của KTNN thì động lực từ KTTN có thể phát triển lệch hướng, thiếu bền vững; ngược lại, nếu không có động lực mạnh mẽ từ KTTN thì vai trò chủ đạo của KTNN cũng khó được hiện thực hóa một cách hiệu quả trong thực tiễn.

Nói cách khác, nếu KTNN là “trục định hướng” của nền kinh tế thì KTTN chính là “động cơ tăng trưởng”. Hai yếu tố không thể thay thế nhau, càng không thể triệt tiêu lẫn nhau và không thể tuyệt đối hóa vai trò của KTNN mà xem nhẹ vai trò động lực của KTTN, hoặc ngược lại, đề cao KTTN một cách cực đoan mà phủ nhận vai trò chủ đạo của KTNN dẫn đến sai lầm về mặt nhận thức đối với bản chất, đặc trưng của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay.

Thể hiện rõ vai trò trong thực tiễn vận hành nền kinh tế

Theo tinh thần của Nghị quyết 79, vai trò chủ đạo của khu vực KTNN thể hiện rõ nhất ở việc nắm giữ các lĩnh vực then chốt, chi phối các cân đối lớn và có ý nghĩa nền tảng của nền kinh tế như: Năng lượng, tài chính-ngân hàng, viễn thông và hạ tầng giao thông. Đây là những lĩnh vực có tác động lan tỏa mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ hoạt động của nền kinh tế. Chẳng hạn, trong hệ thống tài chính-ngân hàng, các ngân hàng thương mại nhà nước vẫn giữ vai trò chi phối thị phần tín dụng và bảo đảm an toàn hệ thống. Trong lĩnh vực năng lượng, các doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò chủ lực trong sản xuất và cung ứng điện, xăng dầu, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Những yếu tố này không chỉ có ý nghĩa kinh tế mà còn mang tính chính trị-xã hội sâu sắc.

Vai trò chủ đạo của KTNN còn thể hiện ở chức năng điều tiết vĩ mô. Chẳng hạn, trong giai đoạn 2021-2025, khi nền kinh tế chịu tác động của đại dịch Covid-19, tác động từ sự bất ổn về chính trị, xung đột vũ trang ở một số khu vực trên thế giới và những biến động kinh tế toàn cầu, với khả năng kiểm soát của mình, KTNN đã trở thành công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện các chính sách ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an ninh kinh tế, giúp nền kinh tế tránh được những cú sốc lớn từ bên ngoài, đồng thời bảo đảm các mục tiêu phát triển ổn định trong dài hạn.

Việc đẩy mạnh đầu tư công, phát triển kết cấu hạ tầng, hay các gói hỗ trợ kinh tế đều dựa trên nền tảng của KTNN. Riêng năm 2025, Chính phủ đã huy động hàng trăm nghìn tỷ đồng trái phiếu để đầu tư vào các dự án hạ tầng lớn như đường sắt, đường bộ, sân bay, bến cảng, năng lượng, qua đó vừa kích thích tăng trưởng vừa tạo nền tảng dài hạn cho phát triển. Điều này cho thấy chỉ có KTNN mới đủ tiềm lực và khả năng dẫn dắt các chương trình đầu tư quy mô lớn, mang tính chiến lược.

Số liệu thực tiễn cho thấy, mặc dù tỷ trọng đóng góp trực tiếp của khu vực KTNN trong tổng sản phẩm nội địa (GDP) không chiếm đa số, song vẫn duy trì ở mức khoảng 20% trong giai đoạn gần đây. Điều này cho thấy rõ rằng vai trò chủ đạo không được đo bằng tỷ trọng tuyệt đối, mà bằng khả năng kiểm soát các “điểm nút chiến lược”, nắm giữ các “huyết mạch” của nền kinh tế, KTNN đã phát huy vai trò, chức năng bảo đảm cho toàn bộ nền kinh tế vận hành hiệu quả.

Ở chiều ngược lại, theo tinh thần Nghị quyết 68, vai trò của KTTN được thể hiện rõ qua các chỉ số định lượng trong các giai đoạn phát triển. Trước hết, xét về đóng góp vào GDP, giai đoạn 2021-2025, khu vực KTTN chiếm khoảng 50-51% GDP, vượt xa khu vực KTNN và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài. Đây là minh chứng rõ ràng nhất cho vai trò trung tâm của khu vực tư nhân trong tạo ra của cải vật chất cho xã hội.

Không chỉ vậy, KTTN còn đóng góp hơn 30% tổng thu ngân sách nhà nước, cho thấy vai trò quan trọng trong việc tạo nguồn lực tài chính rất lớn cho Nhà nước. Đồng thời, khu vực này sử dụng khoảng 82-85% lực lượng lao động của cả nước, tương đương hơn 40 triệu người. Điều này khẳng định KTTN chính là khu vực giải quyết việc làm chủ yếu, góp phần quan trọng vào ổn định xã hội và nâng cao đời sống nhân dân.

Về đầu tư xã hội, khu vực tư nhân chiếm khoảng 56-60% tổng vốn đầu tư toàn xã hội trong những năm gần đây. Đây là nguồn lực rất lớn, thể hiện khả năng huy động vốn trong dân cư và doanh nghiệp, đồng thời phản ánh niềm tin của xã hội vào khu vực tư nhân. Đây là một trong những lý do quan trọng khiến KTTN được xác định là động lực quan trọng nhất.

Ngoài ra, KTTN có vai trò nổi bật trong hoạt động xuất, nhập khẩu, đóng góp khoảng 35% kim ngạch nhập khẩu và 25% kim ngạch xuất khẩu, tham gia ngày càng sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đặc biệt, khu vực này là lực lượng đi đầu trong đổi mới sáng tạo, phát triển sản phẩm, ứng dụng công nghệ mới và nâng cao năng suất lao động. Những yếu tố này tạo ra “xung lực” phát triển mạnh mẽ cho nền kinh tế, giúp duy trì tốc độ tăng trưởng cao và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Điểm đáng chú ý là khu vực KTTN hiện chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động (theo số liệu thống kê năm 2025, số lượng doanh nghiệp tư nhân là 940.000). Điều này cho thấy sự lan tỏa rộng khắp của khu vực này trong mọi lĩnh vực của nền kinh tế, từ sản xuất, thương mại đến dịch vụ. Chính sự lan tỏa này tạo ra hiệu ứng dây chuyền, thúc đẩy sự phát triển của các ngành, lĩnh vực khác, qua đó khẳng định vai trò động lực của KTTN không chỉ ở quy mô mà còn ở tính lan tỏa và khả năng kích thích toàn bộ nền kinh tế.

Từ những số liệu trên có thể rút ra nhận định mang tính bản chất: Nếu KTNN giữ vai trò chủ đạo thông qua việc nắm giữ các lĩnh vực then chốt và điều tiết vĩ mô thì KTTN chính là lực lượng trực tiếp tạo ra tăng trưởng, việc làm và đổi mới sáng tạo. Một bên tạo “nền tảng và trật tự”, bên kia tạo “động lực và sức sống”. Hai vai trò này khác nhau về chức năng nhưng thống nhất trong mục tiêu chung là phát triển nhanh và bền vững của nền kinh tế. Đây chính là mối quan hệ biện chứng, bổ sung lẫn nhau, phản ánh đặc trưng của mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

(còn nữa)

Nguồn: qdnd.vn