Không còn dừng lại ở những con số đóng góp ngân sách, Kinh tế Nhà nước nay được đặt vào tâm thế mới: Trở thành lực lượng vật chất dẫn dắt, là "nhạc trưởng" điều tiết vĩ mô và là lá chắn bảo đảm độc lập, tự chủ kinh tế.

Báo Quân đội nhân dân có cuộc trao đổi với PGS, TS Phạm Thị Túy, Phó viện trưởng Viện Kinh tế Chính trị học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh nhằm làm rõ hơn những vấn đề này.

PGS,TS Phạm Thị Túy, Phó viện trưởng Viện Kinh tế Chính trị học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.

Phóng viên (PV): Thưa bà, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu nâng cao nội lực, bảo đảm độc lập, tự chủ kinh tế và củng cố tiềm lực quốc gia, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước có ý nghĩa cấp thiết và tầm nhìn chiến lược như thế nào?

PGS, TS Phạm Thị Tuý: Sự ra đời của Nghị quyết là một tất yếu lịch sử. Hiện nay, khu vực kinh tế nhà nước (KTNN) đang nắm giữ nguồn lực khổng lồ với tổng tài sản lên tới khoảng 3,8 triệu tỷ đồng (tính đến năm 2023), nhưng hiệu quả sinh lời và đóng góp vào đổi mới sáng tạo vẫn chưa tương xứng.

Về mặt chiến lược, Nghị quyết này giải quyết ba yêu cầu cốt lõi:

Một là, vượt qua "bẫy" hiệu quả thấp: Chuyển từ quản trị hành chính sang quản trị kinh doanh hiện đại.

Hai là, bảo đảm tự chủ: Tạo ra một "hệ thống đệm" vững chắc trước các cú sốc địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ba là, định hướng tương lai: Tập trung nguồn lực vào các ngành công nghiệp nền tảng, công nghệ lõi mà khu vực tư nhân chưa thể hoặc không muốn đầu tư. Đây là việc tối ưu hóa tài sản quốc gia để tạo ra lợi thế cạnh tranh mới.

PV: Nghị quyết số 79 khẳng định KTNN giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Theo bà, cần phát huy vai trò này như thế nào để KTNN thực sự trở thành lực lượng vật chất quan trọng, có khả năng dẫn dắt, điều tiết và giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô; đồng thời phát huy hiệu quả mối quan hệ với khu vực kinh tế tư nhân và đủ sức ứng phó trong mọi tình huống, kể cả trước các thách thức an ninh phi truyền thống và cạnh tranh chiến lược hiện nay?

PGS, TS Phạm Thị Túy: Để vai trò "chủ đạo" không dừng lại ở khẩu hiệu, chúng ta cần thay đổi tư duy từ "quản lý hành chính" sang "quản trị năng lực dẫn dắt". KTNN phải đóng vai trò là "nhạc trưởng" thông qua các cơ chế:

Một là, chiếm lĩnh các "cao điểm" kinh tế: Tập trung vào hạ tầng chiến lược, năng lượng, và công nghệ số. DNNN phải là công cụ để Nhà nước điều tiết thị trường (như cách EVN hay các tập đoàn xăng dầu bình ổn giá để kiềm chế lạm phát).

Hai là, kiến tạo mối quan hệ cộng sinh: KTNN không "lấn át" mà phải tạo ra hệ sinh thái cho kinh tế tư nhân (KTTN).

Ba là, lá chắn an ninh: Trong các tình huống an ninh phi truyền thống (dịch bệnh, thiên tai), khả năng huy động nguồn lực tập trung của KTNN chính là lực lượng phản ứng nhanh, bảo đảm mạch máu kinh tế quốc gia.

PV: Theo bà, Nghị quyết có ý nghĩa như thế nào đối với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, nhất là về bảo đảm tự chủ kinh tế, ổn định vĩ mô và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia?  

PGS, TS Phạm Thị Túy: Với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, nhất là về bảo đảm tự chủ kinh tế, ổn định vĩ mô và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia đòi hỏi Việt Nam phải sở hữu năng lực tự chủ kinh tế ở mức độ cao. Nghị quyết chính là "chìa khóa". Nếu không có một khu vực KTNN mạnh để dẫn dắt các ngành công nghiệp mới như bán dẫn, năng lượng xanh, chúng ta dễ rơi vào kịch bản phụ thuộc quá mức vào dòng vốn FDI. KTNN mạnh giúp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đảm bảo rằng sự phát triển của Việt Nam được xây dựng trên nội lực vững chắc, đủ khả năng tự quyết định vận mệnh kinh tế của chính mình.

Nghị quyết số 79-NQ/TW được coi là “cú hích” thể chế tái định vị kinh tế nhà nước. Ảnh minh họa: baochinhphu.vn

PV: Để Nghị quyết nhanh chóng đi vào cuộc sống, tạo chuyển biến thực chất về hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước và quản lý nguồn lực quốc gia, cần tập trung triển khai những giải pháp đột phá nào về thể chế, cơ chế quản lý, công tác cán bộ và ứng dụng khoa học - công nghệ trong thời gian tới?

PGS, TS Phạm Thị Túy: Để Nghị quyết nhanh chóng đi vào cuộc sống, tạo chuyển biến thực chất về hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước và quản lý nguồn lực quốc gia, giải pháp đột phá gắn với 4 trụ cột đã nêu trong thời gian tới được khuyến nghị như sau:

Về thể chế: Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi". Theo đó, đột phá thể chế cần tách bạch triệt để chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu. Hoàn thiện khung pháp lý để DNNN vận hành theo cơ chế thị trường.

Tách bạch triệt để chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu: Các bộ quản lý chuyên ngành phải tập trung vào việc xây dựng chính sách và tiêu chuẩn kỹ thuật cho toàn ngành, thay vì can thiệp trực tiếp vào hoạt động kinh doanh. Chức năng chủ sở hữu sẽ do Bộ Tài chính chịu trách nhiệm đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước, đặc biệt là quản lý tài chính. Các bộ chuyên ngành quản lý chức năng nhà nước đối với doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực ngành mình quản lý. DNNN tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong hoạt động sản xuất kinh doanh theo pháp luật.

DNNN vận hành theo cơ chế thị trường, phải được đối xử như một thực thể kinh tế bình đẳng. Thể chế mới cần “cho phép” DNNN được phép thất bại và phá sản nếu yếu kém, đồng thời được hưởng lợi nhuận xứng đáng khi thành công.

Về cơ chế quản lý: Giải pháp đột phá được đề xuất là áp dụng chuẩn mực OECD và quản trị số. Việc áp dụng chuẩn mực OECD và quản trị số không chỉ là hình thức, mà là thay đổi "hệ điều hành" của doanh nghiệp nhà nước. Bởi khi áp dụng chuẩn mực này, thực chất là trao quyền tự chủ đi đôi với giám sát bằng chỉ số hiệu quả (KPIs) và sự minh bạch tuyệt đối với từng doanh nghiệp.

Đối với KPIs đa mục tiêu: Không chỉ đánh giá dựa trên doanh thu, lợi nhuận thuần túy mà phải đánh giá dựa trên giá trị gia tăng và hiệu quả sử dụng vốn (ROE, ROA). Đối với các nhiệm vụ chính trị - xã hội, cần có cơ chế hạch toán tách riêng để minh bạch hóa giá trị mà doanh nghiệp đóng góp.

Trong quản trị số: Áp dụng quản trị số (ERP, Big Data) để dữ liệu hoạt động của doanh nghiệp được cập nhật thời gian thực về phía cơ quan chủ sở hữu. Quản trị số tạo sự minh bạch tuyệt đối xua tan những góc khuất trong quản lý tài sản công.

Về công tác cán bộ: Công tác cán bộ là khâu then chốt của then chốt, nên đây là khâu then chốt nhất vì "cán bộ là cái gốc của mọi công việc". Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: "Bất cứ chính sách, công tác gì nếu có cán bộ tốt thì thành công, tức là có lãi, không có cán bộ tốt thì hỏng việc, tức là lỗ vốn". Vì vậy, DNNN không thể thành công khi không có được cán bộ quản lý có năng lực “thực chiến”, có sự chuyên nghiệp, nhanh nhạy, thích ứng tốt… Chính vì vậy, đột phá về công tác cán bộ cho DNNN cần “mạnh dạn” thực hiện thuê khoán quản trị doanh nghiệp, đồng thời có cơ chế bảo vệ cán bộ - những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới.

Thuê khoán quản trị: Cần dũng cảm thí điểm việc thuê CEO chuyên nghiệp hoặc các chuyên gia xuất sắc từ khu vực tư nhân vào điều hành DNNN thay vì chỉ sử dụng cán bộ bố nhiệm theo quy trình hành chính. Cần thay đổi tư duy từ "bổ nhiệm cán bộ có hệ số lương" sang "ký hợp đồng với chuyên gia có thù lao tương xứng với kết quả". Cơ chế tiền lương phải cạnh tranh được với khu vực tư nhân.

Cơ chế bảo vệ cán bộ: Cần có khung pháp lý rõ ràng để bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới sáng tạo, tránh tình trạng "hình sự hóa" các rủi ro kinh doanh tất yếu trong nền kinh tế thị trường.

Về ứng dụng khoa học - công nghệ: Đột phá ở phương diện này có nghĩa là DNNN phải là lực lượng dẫn dắt cuộc chơi công nghệ tại Việt Nam. Muốn DNNN, tập đoàn kinh tế nhà nước thành trung tâm đổi mới sáng tạo, bắt buộc đầu tư tỷ lệ cao doanh thu vào R&D để làm chủ công nghệ "Make in Vietnam".

Bắt buộc đầu tư R&D là thay vì khuyến khích, cần quy định tỷ lệ trích lập quỹ phát triển KH-CN bắt buộc (ví dụ từ 3% - 5% doanh thu) và có cơ chế cho phép dùng quỹ này để đầu tư mạo hiểm vào các startup công nghệ hoặc mua lại công nghệ nguồn từ nước ngoài.

Kiến tạo hệ sinh thái Make in Vietnam: Các tập đoàn lớn như Viettel, VNPT, EVN, PVN... phải đóng vai trò là "nền tảng" (platform). Họ tạo ra hạ tầng và đặt hàng các doanh nghiệp tư nhân nhỏ hơn giải quyết các bài toán công nghệ phụ trợ, từ đó hình thành chuỗi giá trị thuần Việt có sức cạnh tranh toàn cầu.

Thực thi đồng bộ 4 giải pháp này, chúng ta sẽ chuyển đổi DNNN từ trạng thái "phòng ngự" (bảo toàn vốn) sang trạng thái "tấn công" (gia tăng giá trị và dẫn dắt công nghệ). Đây chính là tinh thần cốt lõi mà Nghị quyết muốn truyền tải để đưa đất nước vươn mình.

Tóm lại, Nghị quyết số 79-NQ/TW không chỉ là một văn kiện kinh tế, mà là một bản cam kết chính trị mạnh mẽ nhằm khơi thông nguồn lực quốc gia. Việc tái định vị kinh tế nhà nước theo hướng hiện đại, hiệu quả và minh bạch chính là nền tảng vững chắc nhất để Việt Nam bảo đảm độc lập, tự chủ và hiện thực hóa khát vọng hùng cường. Thành công của Nghị quyết phụ thuộc vào sự dũng cảm trong việc cắt bỏ những mắt xích yếu kém và sự quyết liệt trong việc trao quyền cho những "con sếu đầu đàn - DNNN" của đất nước vươn tầm quốc tế.

PV: Trân trọng cảm ơn bà!

Nguồn: qdnd.vn